Cefndir

 Cefndir Daearyddol ac Ieithyddol

  1. Cefndir

Sefydlwyd Menter Iaith Castell Nedd Port Talbot yn Ebrill 2002 ar ôl i Fenter Aman Tawe gael ei rhannu’n ddwy. Datblygodd un hanner i fod yn Fenter Dyffryn Aman fel rhan o rwydwaith Mentrau Iaith Myrddin yn Sir Gâr a ffurfiwyd Menter Iaith newydd sbon gyda’r hanner arall i wasanaethu Sir Castell-nedd Port Talbot. Yn ystod cyfnod Menter Aman Tawe, a sefydlwyd yn 1994, yr ardaloedd a oedd yn cael eu gwasanaethu oedd Cwmtawe, Dyffryn Aman a rhannau o dde Powys ac Abertawe, ond yn dilyn grant ychwanegol gan Fwrdd yr Iaith yn 2002 llwyddwyd i ymestyn y gwaith ar draws Nedd Port Talbot gyfan ac agorwyd swyddfa ym Mhontardawe i gydlynu’r ymdrechion. Ysgogwyd y newidiadau hyn i raddau yn dilyn ad-drefnu llywodraeth leol yn 1996 a greodd Fwrdeistref Sirol Castell-nedd Port Talbot. Ers ei sefydlu ddeng mlynedd yn ôl mae’r Fenter wedi datblygu nifer o flaengareddau a phrosiectau yn ystod y cyfnod hwn i hyrwyddo’r Gymraeg o fewn y sir.

Mae’r Fwrdeistref yn amrywiol iawn ei natur. Mae gan yr ardal  boblogaeth o ryw 135,281. Mae diweithdra yn 8.7%, sydd yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol o 5.3%. Mae diweithdra ymhlith pobl ifainc dan 25 yn uwch na’r cyfartaledd cenedlaethol. Mae tua 73% o’r cymunedau mwyaf dirwasgiedig yn y Fwrdeistref ymhlith y 50% o’r cymunedau mwyaf difreintiedig yng Nghymru. Y mae 10 cymuned wedi eu cynnwys yn rhaglen ‘Cymunedau’n Gyntaf’ Llywodraeth y Cynulliad.

Mae proffil economaidd yr ardal wedi newid dipyn dros yr 20 mlynedd ddiwethaf wrth i’r ardal ddibynnu llai ar lo, olew, petrocemegau a metel a mwy ar y sectorau gwasanaethu a thwristiaeth.  Serch hynny, mae gwaithgynhyrchu’n rhan bwysig iawn o economi’r ardal gyda 29% o swyddi yn ddibynnol arno gyda chwmni dur Corus yn para i fod yn brif gyflogwr.

  1. Cefndir Ieithyddol

Yn ôl Cyfrifiad 2011, mae tua 15.3% o boblogaeth y sir yn gallu siarad Cymraeg, sydd yn cyfateb i ryw 20,698 o bobl. Mae’r mwyafrif helaeth ohonynt yn byw ym mhen uchaf Cwmtawe a Dyffryn Aman gyda rhai cymunedau megis Gwaun Cae Gurwen, Cwmllynfell a Brynaman Isaf ymhlith yr ardaloedd Cymreiciaf yng Nghymru gyfan. Fodd bynnag, dyma’r ardaloedd a welodd y dirywiad mwyaf o safbwynt canran a niferoedd siaradwyr Cymraeg rhwng 2001-2011. Fel y nodir yn y tablau isod, mae rhai cymunedau megis Godre’r Graig ac Ystalyfera wedi gweld dirywiad o dros 10% o fewn degawd. Gellid dadlau mai’r ardal sydd yn ymestyn o Drebanos i Gwmllynfell a Rhos i Waun Cae Gurwen yw’r un bwysicaf yn y sir o safbwynt ei harwyddocâd ieithyddol gan mai yno y ceir y niferoedd a’r canrannau uchaf o siaradwyr Cymraeg. Yr ardal hon yw echel ieithyddol y sir a bydd Cynllun Strategol y Fenter yn rhoi sylw arbennig i gynlluniau sydd yn ceisio atgyfnerthu’r Gymraeg yn y cymunedau allweddol hyn dros y blynyddoedd nesaf. Byddai colli’r waddol hon o Gymreictod naturiol yn sicr o gael effaith seicolegol ddirfawr ar weddill y sir ac ar y twf sylweddol o blant sydd yn mynychu ysgolion Cymraeg y cylch a’r oedolion hynny sydd yn dysgu’r iaith o’u gwirfodd. Dyma un o’r rhesymau pam y penderfynnodd Bwrdd yr Iaith   sefydlu PartnerIAITH yn 2011 ar gyfer ardal Aman Tawe a phenodi swyddogion  llawn amser i hybu’r Gymraeg yn y pentrefi nodedig hyn.

Y mae’r tabl isod yn dangos y newid o ran canran o safbwynt siaradwyr Cymraeg yn y cymunedau hyn rhwng 2001 a 2011:-

Cymuned

% Siaradwyr Cymraeg (2001)

% Siaradwyr Cymraeg (2011)

% Newid

Cwmllynfell

68.2

58.8

-9.4

Brynaman Isaf

68.1

60.8

-7.3

Gwaun-Cae-Gurwen

67.9

55.8

-12.1

Ystalyfera

54.6

46.0

-8.6

Trebanos

42.4

33.6

-8.8

Godre’r Graig

41.5

30.1

-11.4

Pontardawe

37.4

31.0

-6.4

Alltwen

35.9

29.5

-6.4

Rhos

28.6

24.7

-3.9

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Er bod canrannau yn adlewyrchiad da o ddwysedd siaradwyr Cymraeg maent i raddau helaeth yn gallu bod yn gamarweiniol fel mesur o hyfywedd iaith. Mae niferoedd ar y llaw arall yn rhoi darlun manylach o safbwynt newidiadau demograffaidd. Gweler yn y tabl isod fel y mae cwymp sylweddol wedi digwydd yn y niferoedd o siaradwyr yr iaith dros gyfnod o ddegawd mewn cymunedau traddodiadol Gymraeg fel Cwmllynfell, Brynaman Isaf, Gwaun Cae Gurwen ac Ystalyfera. Mae colli cymaint â hyn o siaradwyr mewn cyfnod cymharol fyr yn gwanhau sylfaen ieithyddol yr ardal ac yn arwain at ddirywiad cyflymach wrth i’r shifft iaith danseilio hyder a pharodrwydd pobl i ddefnyddio’r Gymraeg mewn peuoedd cymdeithasol amrywiol.

Y mae nifer o resymau paham y gwelir erydiad ieithyddol yn digwydd mewn ardaloedd sydd â chanrannau a niferoedd cymharol uchel o siaradwyr Cymraeg – nodwedd sydd yn gyffredin i gymunedau cyffelyb sydd yn ymestyn ar draws Dyffryn Aman a Chwm Gwendraeth. Ymhlith y prif ffactorau sydd yn cyfrannu tuag at ddirywiad iaith mae:-

  • Diffyg trosglwyddiad iaith yn y cartref
  • Allfudo/Mewnfudo
  • Canfyddiad negyddol o werth cynhenid yr iaith
  • Diffyg ymwybyddiaeth o fanteision dwyieithrwydd
  • Diffyg hyder Cymry Cymraeg
  • Ymlediad y Saesneg i beuoedd traddodiadol y Gymraeg
  • Priodasau cymysg eu hiaith
  • Grym y dylanwad Eingl-Americanaidd ar ddiddordebau plant a phobl ifainc
  • Mwy o farwolaethau na genedigaethau ymhlith teuluoedd Cymraeg

Cymuned

Siaradwyr Cymraeg (2001)

 Siaradwyr Cymraeg (2011)

Newid

% Newid Cymharol

Cwmllynfell

741

669

-72

-9.72

Brynaman Isaf

861

776

-85

-9.87

Gwaun-Cae-Gurwen

1,860

1,572

-288

-15.48

Ystalyfera

1,614

1,339

-275

-17.04

Trebanos

580

459

-121

-20.86

Godre’r Graig

580

473

-107

-18.45

Pontardawe

1,826

1,624

-202

-11.06

Alltwen

800

664

-136

-17.0

Rhos

692

588

-104

-15.03

(Ffynhonnell: Cyfrifiad 2001/2011)

Cyfrifiad 2011

 Adran etholiadol

Pob person 3 oed a throsodd

Pob person 3 oed a throsodd s’yn siarad Cymraeg

Canran  3 oed a throsoddsy’n siarad Cymraeg

Castell Nedd Port Talbot 135,281 20,698 15.3
Aberafan 5,232 411 7.9
Aberdulais 2,305 311 13.5
Alltwen 2,251 664 29.5
Baglan 6,627 557 8.4
Blaengwrach 1,935 287 14.8
Llansawel – Dwyrain 2,827 242 8.6
Llansawel – Gorllewin 2,896 275 9.5
Bryn a Chwmafan 6,330 1,024 16.2
Bryn-coch Gogledd 2,139 297 13.9
Bryn-coch De 5,706 699 12.3
Llangatwg 1,647 211 12.8
Cimla 3,835 350 9.1
Coedffranc Canolog 3,870 425 11.0
Coedffranc Gogledd 2,322 265 11.4
Coedffranc Gorllewin 2,563 316 12.3
Creunant 1,851 465 25.1
Cwmllynfell 1,137 669 58.8
Cymer 2,714 186 6.9
Dyffryn 3,078 350 11.4
Glyncorrwg 1,054 65 6.2
Glyn Nedd 3,320 689 20.8
Godre’r graig 1,571 473 30.1
Gwauncaegurwen 2,823 1,576 55.8
Gwynfi 1,314 92 7.0
Brynaman Isaf 1,277 776 60.8
Margam 2,908 295 10.1
Castell-nedd Dwyrain 6,137 497 8.1
Castell-nedd Gogledd 3,838 379 9.9
Castell-nedd De 4,789 440 9.2
Onllwyn 1,161 222 19.1
Pelennau 1,113 178 16.0
Pontardawe 5,232 1,624 31.0
Port Talbot 5,457 518 9.5
Resolfen 3,044 341 11.2
Rhos 2,382 588 24.7
Sandfields Dwyrain 6,692 504 7.5
Sandfields Gorllewin 6,495 524 8.1
Blaendulais 2,049 469 22.9
Taibach 4,634 354 7.6
Tonna 2,445 292 11.9
Trebannws 1,367 459 33.6
Ystalyfera 2,911 1,339 46.0

Dogfennau defnyddiol

Cyfansoddiad Menter Iaith Castell-nedd Port Talbot >> Cyfansoddiad

Cynllun Corfforaethol 2015-16 >> Cynllun Corfforaethol

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2014/2015 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2012/2013 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2011/2012 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2010/2011 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2009/2010 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2007/2008 >> Adroddiad

Adroddiad Blynyddol y Fenter am 2006/2007 >> Adroddiad

Cynllun Iaith Gymraeg Cyngor Sir CNPT 2008 >> Cynllun Iaith